Onlangs stuurde een klant ons een link naar een echte koopje: een Barcelona kruk van de wereldberoemde Ludwig Mies van der Rohe voor slechts 849 euro! Over onze prijs (3.070 euro) was ze meer dan verbaasd en vroeg ze hoe dat mogelijk was. De link van de klant bleek naar een namaakproduct te leiden, ons product is het origineel – om precies te zijn een gelicentieerde re-editie van de designklassieker uit de jaren 20. Hoe zit het eigenlijk met vervalsingen, kopieën en originelen? Ik heb onze designexpert Markus Abraham ernaar gevraagd. Nu weet ik: origineel is niet gelijk aan origineel – en vervalsingen zijn al voor de aankoop als zodanig te herkennen.
Hoe je vervalsingen, licentiekopieën en originelen herkent:
- Originelen of gelicentieerde re-edities – de echte designobjecten
- De licentie om te produceren: niet iedereen krijgt hem
- Re-edities: goedgekeurde optimalisaties van het origineel
- Plagiaten & vervalsingen – goedkope kopieën en hoe je ze herkent
- Licentievrije nabouwsels – designobjecten zonder oorspronkelijke fabrikant
- Vooruitblik …
Originelen of gelicentieerde re-edities – de echte designobjecten
"Wat men in het algemene taalgebruik onder origineel verstaat, zijn eigenlijk gelicentieerde nabouwsels of re-edities", legt onze teamleider assortimentsbeheer uit. "Een origineel zoals bij een schilderij bestaat in wezen maar één keer. Strikt genomen zou het bij productdesign het eerste product of een prototype zijn dat op basis van een ontwerp ontstaat. Als dat al bestaat, staat het misschien in een museum of wordt het duur verkocht bij veilinghuizen zoals Sotheby's en Christie's." Meubels zouden, in tegenstelling tot kunst, in ieder geval sinds het midden/einde van de 19e eeuw op massa gericht zijn geweest, ze worden in serie gemaakt. Hun ontwerp moet zoveel mogelijk mensen nut bieden. Het is onduidelijk welk meubelstuk uit deze eerste serie eigenlijk het origineel voorstelt. Voor verzamelaars en designliefhebbers is daarom ook het productiejaar een doorslaggevende factor.
De licentie om te produceren: niet iedereen krijgt hem
"Het origineel zoals het oorspronkelijk bestond, bestaat vandaag niet meer", merkt Markus op. "Design ontstaat in computers. Het eerste ontwerp kan onbeperkt worden geproduceerd, zonder dat het ene product van het andere verschilt." Vandaag de dag gaat het daarom om patenten, licenties en merkbeschermingsrechten. Niet iedereen kan zo'n productielicentie verwerven. Ontwerpers verkopen hun ontwerpen of werken op contractbasis met een bedrijf.
Bij overleden ontwerpers regelen stichtingen of de nabestaanden hoe verder wordt omgegaan met de ontwerpen en wie de rechten voor productie krijgt. "Zo heeft het bedrijf Rosendahl bijvoorbeeld nauw contact met de familie van Kay Bojesen. Zijn weduwe vond talloze ontwerpen uit de jaren 1935 tot 1957 op zolder en besloot om ze aan Rosendahl over te dragen voor productie", weet Markus. "De Rosendahl Design Group maakt de collectie Kay Bojesen Denmark vandaag in nauwe samenwerking met de familie Bojesen, waardoor de houten figuren deels zelfs de namen van de familieleden dragen."
De Wagenfeld-lamp wordt door Tecnolumen nog steeds geproduceerd volgens de originele ontwerpen van Wilhelm Wagenfeld uit 1924. Elke afzonderlijke lamp krijgt een onder de voetplaat gegraveerd licentienummer. Ze dragen het Bauhaus- en Tecnolumen-teken.
Re-edities: goedgekeurde optimalisaties van het origineel
Niet alle designobjecten zijn vandaag nog gelijk aan het oorspronkelijke ontwerp. Ze worden in de loop der jaren – soms in samenwerking met de ontwerper – geoptimaliseerd. Een goed voorbeeld van zulke re-edities zijn de Eames Plastic Side Chairs van Ray & Charles Eames. Het origineel werd oorspronkelijk gemaakt van fiberglas. Huidige kunststoffen bestonden toen nog niet in die kwaliteit. Eind jaren 90 begon de fabrikant polyamide te gebruiken voor de zitschaal. Vandaag gebruikt Vitra polypropyleen.
[[[SLIDER|7-102878|10-102878|11-102878]]]
Een vergelijkbaar voorbeeld biedt de Panton Chair. Deze kon na de eerste serie niet verder worden geproduceerd, omdat de kunststof niet hoogwaardig genoeg was. In de jaren 80 en 90 werd de designklassieker opnieuw uitgebracht, want Vitra had samen met ontwerper Verner Panton gewerkt aan de huidige nabouw.
Plagiaten & vervalsingen – goedkope kopieën en hoe je ze herkent
Van vervalsing of plagiaat is sprake wanneer gepatenteerde designobjecten goedkoop worden nagebouwd, zonder dat de fabrikant een licentie bezit. Er wordt geadverteerd met de merk- of ontwerpernaam, maar originele ontwerpen en materiaalrichtlijnen worden niet in acht genomen. "Kwalitatief komen deze niet in de buurt van het origineel - of dus gelicentieerde re-edities", oordeelt de assortimentsmanager. "Veel plagiaten zijn goedkoop gekopieerd en absoluut slecht afgewerkt."
Veel shops laten designklassiekers zonder licentie kopiëren, gebruiken daarbij minderwaardige materialen en profiteren van de onwetendheid van klanten. Deze verbazen zich als het meubelstuk al na een of twee jaar de geest geeft. Hoe herken je deze shops? "Over het algemeen komen deze shops vaak uit Engeland of Italië, omdat daar andere gebruiksmodelbeschermingsrechten gelden. Klanten moeten bovendien juist bij designklassiekers met heel lage prijzen sceptisch zijn. Natuurlijk zijn er ook bij originelen of gelicentieerde nabouwsels prijsverschillen van shop tot shop. Deze bewegen zich echter meestal binnen minder dan 20 procent. Uiterlijk bij een prijsvoordeel van meer dan 50 procent is voorzichtigheid geboden", weet Markus.
Licentievrije nabouwsels – designobjecten zonder oorspronkelijke fabrikant
En ten slotte zijn er producten die in de loop der jaren hun status als designobject hebben verdiend, maar waarvoor nooit iemand een eenduidig patent heeft aangevraagd. Een bekend voorbeeld is de Frankfurter stoel, die Max Stoelcker in de jaren 30 ontwierp voor de tentoonstelling van de Frankfurter keuken. Vervolgens werden 10.000 woningen in Frankfurt uitgerust met dit keukentype inclusief Frankfurter stoel. Er was weliswaar een patent, maar model 2200 werd door het toenmalige bedrijf Bombenstabil zo vaak en licht veranderd nagebouwd, dat niemand meer weet van wie welk origineel eigenlijk afkomstig is.
"Ook gerenommeerde stoelfabrikanten begonnen in detail veranderde stoelen te maken. Zo werd de Frankfurter stoel in de jaren 50 en 60 de standaardstoel bij overheidsinstanties en scholen", aldus Markus. "De traditionele fabrikant Stoelcker - van wie wij de Frankfurter stoel betrekken - heeft weliswaar de meest directe band met de geschiedenis van de stoel, maar ook Stoelcker heeft geen rechtsgeldige aanspraak om zijn stoel de 'Frankfurter stoel' te noemen. Dit is een onbeschermde term."
Een gevolg van het licentievrije nabouwen zijn vaak zeer uiteenlopende afwerkingen en kwaliteitsverschillen. "Als er geen oorspronkelijke fabrikant is, letten wij erop dat de kwaliteit klopt. Connox is geïnteresseerd in meubels voor generaties, niet in de goedkope variant", legt Markus uit.
Ook de designklassieker Butterfly Chair van de ontwerpers Bonet, Kurchan en Ferrari-Hardoy behoort tot deze licentievrije nabouwsels. "Fabrikanten zoals Cuero Design, Weinbaum en Manufakturplus produceren de klassieker zo dicht mogelijk bij de originele uitvoering. Hier verschillen de afzonderlijke fauteuils niet eens veel in kwaliteit", vermoedt Markus. Een ander voorbeeld is de in 1954 door Max Bill ontworpen wereldberoemde Ulmer kruk. Deze wordt vandaag geproduceerd door het bedrijf wb form, maar is in een duurdere variant als Sgabillo ook verkrijgbaar bij het gerenommeerde bedrijf Zanotta.
Vooruitblik …
Gelicentieerde nabouwsels en re-edities – dat zijn de designobjecten die wij bij Connox verkopen. Ze zijn wat het dichtst bij het origineel komt – gemaakt op basis van de originele ontwerpen en volgens de materiaalrichtlijnen van de ontwerper.
Niet alleen een geoefend oog kan vervalsing en origineel of gelicentieerd nabouwsel van elkaar onderscheiden. In de komende maanden zullen we je het ene of andere meubelstuk presenteren en je een inkijk geven in materiaal- en afwerkingsverschillen van verschillende klassiekers.
